هنگامی که نوزاد ناخوش است چه باید کرد؟
بیماری نوزاد می‌تواند برای والدین نگران‌کننده باشد، اما مهم‌ترین کار این است که ابتدا علائم و وضعیت عمومی نوزاد را ارزیابی کنید و در صورت وجود نشانه‌های هشدار، مراجعه پزشکی را به تأخیر نیندازید.
نوزادان، به‌خصوص نوزادان چند هفته یا چند ماه اول زندگی، ممکن است در مدت کوتاهی دچار کم‌آبی یا مشکلات تنفسی شوند. بنابراین در این گروه سنی، آستانه مراجعه به پزشک باید پایین‌تر باشد.
اگر نوزاد بی‌حال است، به‌خوبی شیر نمی‌خورد، تعداد پوشک‌های خیس او به‌طور محسوسی کاهش یافته، تنفس او دشوار یا غیرطبیعی شده، یا تب دارد، بهتر است با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید.
در نوزادان کمتر از ۳ ماه، تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر یک علامت مهم است و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد. در این سن نباید صرفاً با داروی تب‌بر در خانه منتظر ماند.
آیا می‌توان به نوزاد بیمار آب بیشتری داد؟
به‌طور معمول، برای نوزاد شیرخوار نباید بدون توصیه پزشک آب، دمنوش یا سایر مایعات جایگزین شیر مادر یا شیرخشک شود.
اگر نوزاد شیرخوار بیمار است، در صورت توانایی او، تغذیه با شیر مادر یا شیرخشک طبق روال مناسب سن ادامه پیدا کند. اگر گرفتگی بینی باعث شده نوزاد نتواند به‌خوبی شیر بخورد، می‌توان پیش از تغذیه با روش‌های ایمن به باز کردن بینی کمک کرد.
اگر نوزاد مقدار بسیار کمتری از معمول شیر می‌خورد یا نمی‌تواند مایعات کافی دریافت کند، باید با پزشک تماس گرفت.
آیا باید لباس نوزاد بیمار را کم کرد؟
هدف، نه سرد کردن نوزاد و نه پوشاندن بیش از حد اوست. نوزاد را با لباس راحت و متناسب با دمای محیط نگه دارید و از پوشاندن بیش از حد و گرم کردن افراطی خودداری کنید.
اگر نوزاد تب دارد، استفاده از لباس بسیار ضخیم یا چند لایه برای پایین آوردن تب مناسب نیست.
مصرف دارو برای نوزاد بیمار
هیچ دارویی را صرفاً بر اساس توصیه اطرافیان یا تجربه قبلی برای نوزاد شروع نکنید.
به‌خصوص در نوزادان زیر ۳ ماه، اگر تب وجود دارد، باید پیش از دادن داروی تب‌بر با پزشک یا مرکز درمانی مشورت شود.
آسپرین نباید به کودکان داده شود مگر اینکه پزشک به‌طور مشخص تجویز کرده باشد. مصرف آسپرین در هنگام برخی عفونت‌های ویروسی، به‌ویژه آنفلوانزا و آبله‌مرغان، با خطر سندرم ری مرتبط است؛ سندرمی نادر اما بسیار جدی که می‌تواند مغز و کبد را درگیر کند.
ایبوپروفن نیز برای نوزادان کم‌سن مناسب نیست و به‌طور معمول برای کودکان ۶ ماهه و بالاتر استفاده می‌شود؛ در کودکی که دچار کم‌آبی یا استفراغ مکرر است نیز نباید بدون نظر پزشک مصرف شود.
همچنین داروهای ترکیبی بدون نسخه برای سرفه و سرماخوردگی برای نوزادان و کودکان کم‌سن توصیه نمی‌شوند، زیرا ممکن است عوارض جدی ایجاد کنند.
چه زمانی باید نوزاد را به پزشک نشان داد؟
وجود هر یک از علائم زیر می‌تواند نیازمند ارزیابی پزشکی باشد؛ شدت علائم، سن نوزاد و وضعیت عمومی او نیز اهمیت دارد.
تب
در نوزاد زیر ۳ ماه، دمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
تب در نوزادان بزرگ‌تر نیز، به‌ویژه اگر با بی‌حالی، کاهش تغذیه، مشکل تنفسی، استفراغ یا سایر علائم همراه باشد، باید جدی گرفته شود.
فونتانل فرورفته یا برجسته
فونتانل یا ملاج نرم روی سر نوزاد در حالت طبیعی کمی نرم است. فرورفتگی واضح فونتانل می‌تواند در کنار علائم دیگر با کم‌آبی بدن دیده شود.
از طرف دیگر، برجستگی واضح و غیرطبیعی فونتانل، به‌خصوص زمانی که نوزاد آرام است و گریه نمی‌کند، می‌تواند نیازمند ارزیابی فوری باشد.
نباید تنها بر اساس ظاهر فونتانل تشخیص کم‌آبی یا بیماری داد؛ تعداد پوشک‌های خیس، میزان شیر خوردن، اشک، خشکی دهان و وضعیت عمومی نوزاد نیز اهمیت دارند.
اسهال و استفراغ
اسهال و استفراغ در نوزاد می‌تواند به کم‌آبی منجر شود. اگر نوزاد:
- چند بار استفراغ می‌کند؛
- نمی‌تواند شیر را نگه دارد؛
- اسهال مکرر دارد؛
- شیر خوردنش به‌طور محسوسی کاهش یافته است؛
- پوشک خیس کمتری دارد؛
- دهان خشکی دارد یا اشک ندارد؛
- یا بی‌حال و خواب‌آلود شده است،
باید با پزشک تماس گرفت.
نباید برای درمان کم‌آبی نوزاد، خودسرانه آب یا محلول‌های خانگی به او داد. نوع و مقدار مایعات مورد نیاز به سن و وضعیت نوزاد بستگی دارد.
کاهش ادرار و پوشک خیس
کاهش واضح تعداد پوشک‌های خیس، به‌خصوص همراه با کاهش شیر خوردن، خشکی دهان، بی‌حالی یا استفراغ، می‌تواند از نشانه‌های کم‌آبی باشد.
اگر نوزاد حدود ۸ ساعت ادرار نکرده است یا ادرار او به‌طور واضح کمتر از معمول شده و هم‌زمان علائم دیگری مانند خشکی دهان یا بی‌حالی دارد، باید سریعاً ارزیابی پزشکی شود.
شیر نخوردن یا کاهش شدید تغذیه
گاهی گرفتگی بینی باعث می‌شود نوزاد نتواند هم‌زمان به‌خوبی نفس بکشد و شیر بخورد. اما امتناع از شیر خوردن یا دریافت کمتر از نصف مقدار معمول شیر، به‌خصوص همراه با بی‌حالی یا مشکل تنفسی، علامت هشدار محسوب می‌شود.
گریه غیرعادی یا درد
گریه شدید، غیرمعمول یا غیرقابل‌آرام‌کردن، به‌خصوص اگر همراه با بی‌حالی، تب، استفراغ، شکم متورم یا تغییر واضح در رفتار نوزاد باشد، نیازمند توجه پزشکی است.
چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟
برخی علائم در نوزادان می‌توانند نشانه یک وضعیت اورژانسی باشند. در صورت مشاهده موارد زیر، مراجعه فوری به اورژانس یا تماس با خدمات اورژانسی ضروری است:
- دشواری واضح در تنفس یا تقلا برای هر نفس
- فرورفتگی بین دنده‌ها یا زیر قفسه سینه هنگام تنفس
- کبود یا خاکستری شدن لب‌ها، زبان یا صورت
- توقف یا وقفه‌های غیرطبیعی تنفس
- تشنج
- بیهوشی یا کاهش واضح سطح هوشیاری
- بیدار نشدن یا واکنش بسیار کم به محرک‌ها
- بی‌حالی شدید
- شلی و ضعف غیرطبیعی بدن
- خفگی یا احتمال ورود جسم خارجی به راه هوایی
- استفراغ خونی
- استفراغ سبز یا زرد-سبز که می‌تواند نشانه وجود صفرا باشد
- علائم شدید کم‌آبی
- بدتر شدن سریع وضعیت عمومی نوزاد
- تب در نوزاد زیر ۳ ماه
تنفس بسیار سریع نیز مهم است، اما یک عدد ثابت مانند «بیش از ۶۰ تنفس در دقیقه» به‌تنهایی برای همه نوزادان معیار تشخیص تنگی نفس نیست. سن، حالت نوزاد هنگام شمارش تنفس، وجود فرورفتگی قفسه سینه، ناله تنفسی، تغییر رنگ و وضعیت عمومی باید همگی در نظر گرفته شوند.
علائم تنفسی مانند تنفس سریع، فرورفتگی دنده‌ها، کبودی لب‌ها یا صورت و کاهش هوشیاری از علائم هشدار شناخته‌شده در عفونت‌های تنفسی کودکان هستند.
چگونه می‌توان از سرماخوردگی نوزاد پیشگیری کرد؟
نمی‌توان از تمام عفونت‌های ویروسی جلوگیری کرد، اما می‌توان احتمال انتقال عفونت را کاهش داد.
اقدامات مؤثر عبارت‌اند از:
- شستن دست‌ها پیش از تماس با نوزاد
- دور نگه داشتن نوزاد از افراد بیمار تا حد امکان
- خودداری افراد بیمار از بوسیدن نوزاد
- قرار ندادن نوزاد در معرض دود سیگار و سایر محصولات دخانی
- رعایت واکسیناسیون توصیه‌شده برای اعضای خانواده و نوزاد
- رعایت بهداشت هنگام سرفه و عطسه
- تهویه مناسب محیط
- محدود کردن تماس نوزادان بسیار کم‌سن یا نارس با افراد بیمار، به‌ویژه در دوره‌های شیوع عفونت‌های تنفسی
شیر مادر نیز علاوه بر ارزش تغذیه‌ای، حاوی عوامل ایمنی است و می‌تواند بخشی از محافظت ایمنی نوزاد را فراهم کند.
وقتی نوزاد سرماخورده است چه باید کرد؟
سرماخوردگی معمولاً با علائمی مانند گرفتگی یا آبریزش بینی، عطسه و سرفه همراه است. در نوزادان، گرفتگی بینی می‌تواند تغذیه و خواب را دشوار کند.
برای گرفتگی بینی نوزاد چه کنیم؟
برای کمک به باز شدن بینی می‌توان از قطره یا اسپری سالین ساده و بدون دارو استفاده کرد و سپس در صورت نیاز، ترشحات را به‌آرامی با وسیله مناسب مکش کرد.
این کار به‌خصوص پیش از شیر دادن می‌تواند به نوزاد کمک کند راحت‌تر شیر بخورد.
پنبه را نباید داخل سوراخ بینی فرو کرد؛ اگر ترشحات در اطراف بینی خشک شده‌اند، می‌توان آن قسمت را به‌آرامی تمیز کرد.
آیا می‌توان از شیر مادر داخل بینی نوزاد ریخت؟
شیر مادر غذای اصلی نوزاد شیرخوار است، اما برای رفع گرفتگی بینی، سالین ساده و روش‌های توصیه‌شده برای پاک کردن بینی انتخاب مناسب‌تری هستند. استفاده از مواد مختلف داخل بینی بدون توصیه پزشک ضروری نیست.
آیا می‌توان سر نوزاد را هنگام خواب بالا آورد؟
خیر.
این توصیه در بسیاری از مطالب قدیمی دیده می‌شود، اما برای خواب نوزاد ایمن نیست.
حتی اگر نوزاد به دلیل سرماخوردگی یا گرفتگی بینی سخت‌تر نفس می‌کشد، نباید بالش، حوله یا وسیله‌ای زیر تشک یا سر او قرار داد و نباید سطح خواب را شیب‌دار کرد.
نوزاد باید برای خواب:
- به پشت قرار داده شود؛
- روی سطحی سفت، صاف و بدون شیب بخوابد؛
- در فضای خواب بدون بالش، پتوهای شل، عروسک و سایر وسایل نرم قرار گیرد.
AAP تأکید می‌کند که بالا آوردن تشک برای کمک به تنفس نوزاد می‌تواند خطرناک باشد، زیرا ممکن است وضعیت سر و گردن راه هوایی را نامناسب کند.
آیا نوزاد سرماخورده به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد؟
در بیشتر موارد، سرماخوردگی ناشی از ویروس است و آنتی‌بیوتیک روی ویروس‌ها اثر ندارد.
بنابراین نباید انتظار داشت برای هر سرماخوردگی آنتی‌بیوتیک تجویز شود یا والدین خودسرانه آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده از بیماری قبلی را به نوزاد بدهند.
با این حال، گاهی یک عفونت باکتریایی مانند برخی موارد پنومونی، عفونت گوش یا عفونت‌های دیگر ممکن است در کنار یک بیماری ویروسی ایجاد شود. تشخیص این موارد بر عهده پزشک است. آنتی‌بیوتیک زمانی باید مصرف شود که پزشک آن را برای یک عفونت باکتریایی مناسب بداند.
برای سرفه نوزاد چه باید کرد؟
سرفه یکی از راه‌های دفاعی بدن برای پاک کردن ترشحات راه‌های هوایی است و همیشه به دارو نیاز ندارد.
برای نوزادان، داروهای بدون نسخه ضدسرفه و سرماخوردگی می‌توانند خطرناک باشند و نباید بدون نظر پزشک استفاده شوند.
اگر سرفه باعث می‌شود نوزاد نتواند شیر بخورد، خوابش مختل شود، تنفسش سخت شود، کبود شود یا حال عمومی او تغییر کند، باید پزشک او را ارزیابی کند.
چه زمانی در مورد سرماخوردگی حتماً با پزشک تماس بگیریم؟
در موارد زیر تماس با پزشک ضروری است:
- نوزاد کمتر از ۳ ماه تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر دارد.
- تنفس نوزاد سریع‌تر یا دشوارتر از حالت معمول شده است.
- هنگام تنفس، قفسه سینه یا فضای بین دنده‌ها به داخل کشیده می‌شود.
- نوزاد شیر نمی‌خورد یا مقدار شیر خوردن او به‌طور واضح کاهش یافته است.
- پوشک‌های خیس کاهش یافته‌اند.
- نوزاد غیرعادی خواب‌آلود، بی‌حال یا کم‌واکنش شده است.
- لب‌ها یا صورت کبود یا خاکستری می‌شوند.
- استفراغ مکرر وجود دارد.
- سرفه یا تب پس از بهتر شدن دوباره شدیدتر شده است.
- والدین احساس می‌کنند وضعیت نوزاد با یک سرماخوردگی ساده سازگار نیست.
چند نکته مهم برای والدین
بیماری نوزاد همیشه به معنای یک وضعیت خطرناک نیست؛ اما در نوزادان، تغییرات کوچک در تغذیه، تنفس، هوشیاری و ادرار کردن می‌توانند اطلاعات مهمی درباره وضعیت او بدهند.
به‌جای تمرکز صرف بر یک علامت، وضعیت کلی نوزاد را در نظر بگیرید:
آیا خوب نفس می‌کشد؟ آیا شیر می‌خورد؟ آیا بیدار و واکنش‌پذیر است؟ آیا ادرار کافی دارد؟ آیا رنگ پوست و لب‌ها طبیعی است؟
اگر پاسخ به هر یک از این موارد نگران‌کننده است، بهتر است برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.
همچنین در صورت مشاهده از دست رفتن ناگهانی مهارت‌ها، تشنج، مشکل تنفسی، کبودی، کاهش هوشیاری یا تب در نوزاد زیر ۳ ماه نباید منتظر ماند تا علائم خودبه‌خود برطرف شوند.
خلاصه مطالب
- بیماری نوزاد، به‌خصوص در ماه‌های نخست، باید با دقت بیشتری پیگیری شود.
- تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در نوزاد زیر ۳ ماه نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
- کاهش شیر خوردن و کاهش واضح پوشک خیس می‌تواند از نشانه‌های کم‌آبی یا بیماری جدی‌تر باشد.
- دشواری تنفس، فرورفتگی قفسه سینه، کبودی، تشنج و کاهش هوشیاری از علائم اورژانسی هستند.
- برای گرفتگی بینی می‌توان از سالین ساده و مکش ملایم و مناسب استفاده کرد.
- برای خواب، حتی هنگام گرفتگی بینی، سر نوزاد را با بالش یا بالا آوردن تشک شیب‌دار نکنید.
- آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی ویروسی مؤثر نیست و نباید خودسرانه مصرف شود.
- داروهای بدون نسخه سرفه و سرماخوردگی برای نوزادان مناسب نیستند.
- آسپرین نباید بدون تجویز پزشک به کودک داده شود و در بیماری‌های ویروسی با خطر سندرم ری مرتبط است.
- نوزاد بیمار را در معرض دود سیگار قرار ندهید و تماس او با افراد بیمار را محدود کنید.
- اگر درباره وضعیت نوزاد تردید دارید، مخصوصاً در ماه‌های اول زندگی، ارزیابی پزشک ایمن‌تر از درمان خودسرانه در منزل است.
منابع علمی
AAP / HealthyChildren — گرفتگی بینی نوزاد و خواب ایمن
CDC — علائم هشدار بیماری‌های تنفسی در کودکان
AAP / HealthyChildren — سندرم ری و آسپرین
AAP / HealthyChildren — داروهای سرفه و سرماخوردگی در کودکان
AAP / HealthyChildren — درمان برونشیولیت در شیرخواران
CDC — برونشیت حاد و آنتی‌بیوتیک‌ها
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ (۵ اکتبر ۲۰۲۶)
